სივრცის არქიტექტურა – გიორგი ჩახავა

გიორგი ჩახავა (1923–2007) იმ შენობის ავტორია, რომელიც საქართველოს XX საუკუნის არქიტექტურიდან, ალბათ, ყველაზე ხშირად ხვდება საერთაშორისო წიგნებსა და გამოცემებში. თბილისში, მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, ფერდობზე დგას ყოფილი საავტომობილო გზების სამინისტროს შენობა, დღეს „საქართველოს ბანკის” სათავო ოფისი. მისი ორსართულიანი ბლოკები ჰაერშია გამოკიდებული, ქვემოთ კი ფერდობი გრძელდება. საბჭოთა მოდერნიზმზე დაწერილ წიგნებსა და სტატიებში ის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ნახსენები მაგალითია.

ჩახავას ბიოგრაფია ერთი შენობით არ ამოიწურება. ის ომში მფრინავად წავიდა, ავტოსადგურები ააშენა ბიშკეკიდან იალტამდე, ავღანეთში, ჰინდუკუშის მთებში, გვირაბის პორტალები დააპროექტა, ბათუმის ბულვარზე კი ის შენობა დატოვა, რომელსაც ბათუმელები „რვაფეხას” ეძახიან. ამ სტატიაში მის ცხოვრებას, „სივრცითი ქალაქის” მეთოდს და იმ პრინციპებს განვიხილავთ, რომლებიც დღევანდელ ინტერიერსაც ეხება.

სივრცის არქიტექტურა – გიორგი ჩახავა

გიორგი ჩახავა — მოკლე ფაქტები

დაბადება1923 წლის 14 მაისი, თბილისი
გარდაცვალება2007 წლის 25 აგვისტო, თბილისი
განათლებასაქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი, არქიტექტურა (1949)
მთავარი თანამდებობასაქართველოს საავტომობილო გზების მშენებლობის მინისტრის მოადგილე (1968–1981)
ყველაზე ცნობილი ნამუშევარისაავტომობილო გზების სამინისტროს შენობა, თბილისი (1972–1975, ზურაბ ჯალაღანიასთან ერთად)
მეთოდი„სივრცითი ქალაქი” (Space City), ქართული საპატენტო მოწმობა №1538
სხვა ნამუშევრებიკაფე „ფანტაზია” („რვაფეხა”), ბათუმი; გუდაურის პანორამული გადასახედი (1983); ავტოსადგურები ბიშკეკში, ალუშტაში, იალტასა და ტაშკენტში
აღიარებასსრკ მინისტრთა საბჭოს პრემია (1983); საქართველოს დამსახურებული არქიტექტორი

ბავშვობა, ომი და გზა არქიტექტურისკენ

გიორგი ჩახავა 1923 წლის 14 მაისს თბილისში დაიბადა. 1941 წელს, ომის დაწყებისთანავე, როსტოვის სამხედრო მფრინავთა სკოლაში ჩაირიცხა და მეორე მსოფლიო ომში მონაწილეობდა.

დემობილიზაციის შემდეგ თბილისში დაბრუნდა და საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში არქიტექტურა შეისწავლა. დიპლომი 1949 წელს მიიღო და იმავე წელს „თბილქალაქპროექტში” უმცროს არქიტექტორად დაიწყო მუშაობა.

გზების არქიტექტორი: ავტოსადგურებიდან ჰინდუკუშამდე

1951 წლიდან ჩახავა საკავშირო საპროექტო ინსტიტუტ „სოიუზდორპროექტის” თბილისის ფილიალში მუშაობდა. ჯერ უფროსი არქიტექტორი იყო, შემდეგ ბრიგადის ხელმძღვანელი, წამყვანი სპეციალისტი და სამოქალაქო და სამრეწველო შენობების განყოფილების უფროსი. ეს ინსტიტუტი გზებსა და საგზაო ინფრასტრუქტურას აპროექტებდა მთელ საბჭოთა კავშირში, ამიტომ ჩახავას ადრეული ნამუშევრები საქართველოს გარეთაც მოიძებნება.

თბილისის არქიტექტურის არქივის (TAA) მონაცემებით, ამ წლებში მისი პროექტებით აშენდა:

  • საცხოვრებელი სახლები თბილისში, კოსტავას 76-სა და ქურდიანის 16-ში (1955);

  • „სოიუზდორპროექტის” შენობა საააკაძის მოედანზე, ალექსანდრე ვალაბუევთან ერთად (1956);

  • აღმოსავლეთის ავტოსადგური ბიშკეკში, ყირგიზეთი (1956);

  • ოთხსართულიანი საცხოვრებელი სახლი საბურთალოზე, ქარხნულად დამზადებული ოთახ-ბლოკებით (1959);

  • ავტოსადგურები ყირიმში: ალუშტაში (1960–1965) და იალტაში (1962–1964);

  • ავტოსადგური „სამარყანდი” ტაშკენტში, უზბეკეთი (1964).

ავტოსადგური საბჭოთა არქიტექტურაში საინტერესო ტიპი იყო. ის ქალაქის „კარიბჭეს” წარმოადგენდა, ადგილს, სადაც მგზავრი ქალაქს პირველად ხედავდა. ამიტომ ავტოსადგურების არქიტექტურას ხშირად მეტი თავისუფლება ჰქონდა, ვიდრე ჩვეულებრივ საცხოვრებელ ან ადმინისტრაციულ შენობებს.

ყველაზე მოულოდნელი ეპიზოდი ავღანეთს უკავშირდება. 1963–1964 წლებში ჩახავამ ჰინდუკუშის მთებში სალანგის გვირაბის პორტალები და ავღანეთის მეფის, ზაჰირ შაჰის, ზაფხულის სანადირო სახლი დააპროექტა. სალანგის გვირაბი იმ დროისთვის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალმთიანი საავტომობილო გვირაბი იყო და ავღანეთის ჩრდილოეთსა და სამხრეთს აკავშირებდა.

1966–1968 წლებში ჩახავა საგზაო მეურნეობის მთავარ სამმართველოში უფროს არქიტექტორად მუშაობდა, 1968 წლიდან კი საქართველოს საავტომობილო გზების მშენებლობის მინისტრის მოადგილე გახდა. ამ თანამდებობაზე 1981 წლამდე დარჩა.

ტიპური პროექტის ეპოქა

ჩახავას მთავარი ნამუშევრის მნიშვნელობა უკეთ ჩანს, თუ იმ ეპოქას გავიხსენებთ, როცა ის შეიქმნა. 1955 წელს საბჭოთა კავშირში მიიღეს დადგენილება „დაპროექტებასა და მშენებლობაში გადამეტებების აღმოფხვრის შესახებ”. სტალინური პერიოდის დეკორატიული ნეოკლასიციზმი ამის შემდეგ ინდუსტრიულმა, ტიპურმა მშენებლობამ ჩაანაცვლა: ერთნაირი საცხოვრებელი კორპუსები, სკოლები და ადმინისტრაციული შენობები ერთი და იმავე პროექტით შენდებოდა ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში.

ამ სისტემაში ინდივიდუალური პროექტი გამონაკლისი იყო და განსაკუთრებულ ნებართვას მოითხოვდა. 1960–70-იან წლებში საქართველოში რამდენიმე ასეთი გამონაკლისი მაინც გაჩნდა, მათ შორის ჩახავასა და ჯალაღანიას სამინისტრო, ბუცა ჯორბენაძის რიტუალების სასახლე და შოთა ყავლაშვილის არქეოლოგიის მუზეუმი. დღეს სწორედ ამ შენობებს იკვლევენ და იღებენ ყველაზე ხშირად, როცა ქართულ საბჭოთა მოდერნიზმზე წერენ.

მინისტრის მოადგილე, რომელიც თავის სამინისტროს აპროექტებდა

1967 წელს საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭომ საავტომობილო გზების სამინისტროსთვის ახალი შენობის აშენება გადაწყვიტა. დადგენილებაში ცალკე იყო მითითებული, რომ შენობა ინდივიდუალური პროექტით უნდა აშენებულიყო და არა ტიპური, საბჭოთა კავშირში მასობრივად გამეორებული პროექტით.

პროექტი ჩახავამ და არქიტექტორმა ზურაბ ჯალაღანიამ 1969 წელს შექმნეს. კონსტრუქციაზე ინჟინრები ალექსანდრე კიმბერგი და თეიმურაზ თხილავა მუშაობდნენ.

ჯალაღანიას როლი ხშირად ჩახავას სახელის ჩრდილში რჩება, თუმცა ის შენობის სრულუფლებიანი თანაავტორია. „საქართველოს ბანკის” ბლოგზე ჯალაღანია იხსენებს, რომ შენობის ფორმა ლანდშაფტმა უკარნახა, ხოლო ასეთი არქიტექტურის შთაგონება ბუნებიდან მოვიდა. ორივე ავტორი „სოიუზდორპროექტის” თბილისის ფილიალში მუშაობდა.

ამ პროექტში ჩახავას ორმაგი როლი ჰქონდა: როგორც მინისტრის მოადგილე, ის დამკვეთიც იყო, როგორც არქიტექტორი კი ავტორი. საბჭოთა სისტემაში, სადაც ყოველი არასტანდარტული გადაწყვეტა რამდენიმე კომისიას უნდა გაევლო, ეს მას ექსპერიმენტის საშუალებას აძლევდა, რაც სხვა არქიტექტორებს იშვიათად ჰქონდათ.

საავტომობილო გზების სამინისტროს შენობა (1972–1975)

სივრცის არქიტექტურა – გიორგი ჩახავა

ადგილი

შენობისთვის შერჩეული ნაკვეთი 1.6 ჰექტარია და გაგარინის ქუჩასა და მტკვრის მარცხენა ნაპირს შორის მდებარეობს. ფერდობი დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ ეშვება, სიმაღლეთა სხვაობა კი 33 მეტრია. ნაკვეთს თბილისიდან ჩრდილოეთისკენ მიმავალი სამი მთავარი გზა ჩაუვლის, ამიტომ შენობა შორიდანვე ჩანს. ანუ გზების სამინისტრო საკუთარი გზების თავზე დადგა.

ჩვეულებრივ, ასეთ ფერდობზე შენობის დასადგმელად ტერასებს ჭრიან და მიწას თხრიან. ჩახავამ და ჯალაღანიამ შენობა ფერდობიდან ასწიეს და ის მიწას მხოლოდ რამდენიმე წერტილში ეხება. შესასვლელები ორივე დონეზეა, ზედა ქუჩიდანაც და ქვედა ნაწილიდანაც.

კონსტრუქცია

შენობის საყრდენი სამი ვერტიკალური კოშკი-ბირთვია, თითოეული 12×12 მეტრის. მათში კიბეები და ლიფტებია განთავსებული. „საქართველოს ბანკის” მონაცემებით, კოშკები სხვადასხვა სიმაღლისაა: 17, 13 და 7 სართული.

კოშკებს შორის ხუთი ორსართულიანი ჰორიზონტალური ბლოკია გადაჭიმული. სამი აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით გადის, ორი ჩრდილოეთ-სამხრეთის მიმართულებით, და ისინი ერთმანეთს სხვადასხვა დონეზე კვეთს. ბლოკები კონსოლურია, მალი 28 მეტრს აღწევს, და ორდონიან სამკუთხა ლითონის ფერმებს ეყრდნობა.

ასეთი კონსტრუქცია იმ დროისთვის რთული საინჟინრო ამოცანა იყო. 28-მეტრიანი კონსოლები, რომლებიც ფერდობის თავზე ჰაერშია გამოკიდებული, სიმძიმეს კოშკებზე გადასცემს, თავად კოშკები კი 33-მეტრიანი სიმაღლის სხვაობის მქონე კლდოვან ფერდობს ეყრდნობა. ბანკის ბლოგის მიხედვით, ორსართულიანი „ხიდები” ქარხნულად დამზადებული ელემენტებით აიწყო.

შენობის საერთო ფართობი დაახლოებით 16 000 კვადრატული მეტრია, მიწაზე კი მხოლოდ დაახლოებით 450 კვადრატულ მეტრს იკავებს. ბლოკებს შორის და მათ ქვეშ ტერასული პარკი რჩება. ინგლისურენოვანი ვიკიპედიის მიხედვით, მშენებლობა 6 მილიონი მანეთი დაჯდა.

„სივრცითი ქალაქი”

ჩახავამ ამ მიდგომას „სივრცითი ქალაქის მეთოდი” (Space City method) უწოდა და მასზე ქართული საპატენტო მოწმობა №1538 მიიღო. მეთოდის მიზანი იყო, შენობას მიწა რაც შეიძლება ნაკლებად დაეკავებინა და მის ქვეშ სივრცე ბუნებისთვის დარჩენილიყო.

თავისი იდეა ჩახავამ ტყის სტრუქტურით ახსნა. ვერტიკალური ბირთვები ხის ტანებია, ჰორიზონტალური ბლოკები ვარჯი, მათ შორის და ქვემოთ კი სიცოცხლისთვის თავისუფალი სივრცე რჩება. TAA-ს არქივში ჩახავას სიტყვებია მოყვანილი: „სივრცითი ქალაქის მეთოდი თავად ბუნების კანონებით არის შთაგონებული.”

ამ ხედვას ის ქართულ ტრადიციასაც უკავშირებდა. ჩახავას თქმით, ყოველთვის აოცებდა უბრალო ქართველი გლეხის უნარი, სახლი იქ აეშენებინა, საიდანაც ყველაზე მომხიბვლელი ხედი იხსნებოდა. თავისი შთაგონების წყაროდ ის „თავისი ქვეყნის უნიკალურ ბუნებას” ასახელებდა.

სტილი, გავლენები და კამათი

შენობას სხვადასხვა მიმართულებას აკუთვნებენ: ბრუტალიზმს, სტრუქტურალიზმს, პოსტკონსტრუქტივიზმს. მის ფორმაში ხშირად ხედავენ 1920-იანი წლების რუსული კონსტრუქტივიზმის გავლენას, განსაკუთრებით ელ ლისიცკის 1924 წლის „ჰორიზონტალური ცათამბჯენის” (Wolkenbügel) პროექტისას, რომელიც ასევე ვერტიკალურ საყრდენებზე დადებულ ჰორიზონტალურ მოცულობებს გულისხმობდა. გარდა ამისა, შენობას ხშირად ადარებენ იაპონურ მეტაბოლიზმს, რომლის არქიტექტორებიც 1960-იან წლებში მსგავს „მზარდ”, მოდულურ ქალაქებზე ფიქრობდნენ.

ობიექტურობისთვის აღსანიშნავია ერთი კამათიც. ზოგიერთი წყარო ამტკიცებს, რომ პროექტი ჩეხი არქიტექტორის, კარელ პრაგერის, აუშენებელ პროექტს ჰგავს. ეს ბრალდება დადასტურებული არ არის და ვიკიპედიაშიც სწორედ ბრალდებად არის მოხსენიებული.

როგორ დაინახა შენობა მსოფლიომ

შენობამ საერთაშორისო ყურადღება დასრულებისთანავე მიიპყრო. TAA-ს არქივი მის პუბლიკაციებს ასე ჩამოთვლის: 1975 წლის ჟურნალი neuf, 1976 წლის Time, იტალიური Domus-ის 1977 წლის დეკემბრის ნომერი (№577) და იაპონური process: architecture.

1979 წელს შენობა მოხვდა არტურ დრექსლერის წიგნში „Transformations in Modern Architecture”, რომელიც ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის (MoMA) ამავე სახელწოდების გამოფენას ახლდა. 1985 წელს მას უდო კულტერმანმა აღმოსავლეთ ევროპის თანამედროვე არქიტექტურისადმი მიძღვნილ წიგნში დაუთმო ადგილი.

New York Times-ის არქიტექტურის კრიტიკოსმა ნიკოლაი ურუსოვმა შენობა ორ მაგისტრალს შორის ფერდობზე აღმართულ ნაგებობად აღწერა, რომლის ქვეშაც ბუნებრივი ლანდშაფტი პირდაპირ მიედინება. 2021 წელს შენობა მცირე ხნით ფილმ „ფორსაჟი 9″-შიც (Fast & Furious 9) გამოჩნდა.

შენობის ბედი დამოუკიდებლობის შემდეგ

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ სამინისტრო გაუქმდა და შენობა წლების განმავლობაში ფაქტობრივად მიტოვებული იყო. ამ პერიოდში მისი ბედი გაურკვეველი რჩებოდა.

2007 წელს შენობა „საქართველოს ბანკმა” შეიძინა. იმავე წლის 1 ოქტომბერს მას საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა. ეს ჩახავას გარდაცვალებიდან სულ რაღაც ხუთ კვირაში მოხდა.

შენობის რეკონსტრუქცია Studio Defani-მ განახორციელა. ბანკის მონაცემებით, სამუშაოებს 15 თვე დასჭირდა და 2011 წლის ნოემბერში დასრულდა. აშენდა ახალი მთავარი შესასვლელი: 11-მეტრიანი მინის კუბი, საიდანაც სტუმრები მიწისქვეშა დონიდან შედიან. ინტერიერი სრულად განახლდა, შენობის ორიგინალური სილუეტი კი შენარჩუნდა.

როგორ ვნახოთ შენობა

შენობა თბილისში, გაგარინის ქუჩა 29ა-ში მდებარეობს და დღეს „საქართველოს ბანკის” მოქმედი სათავო ოფისია, ამიტომ ინტერიერი ტურისტებისთვის ღია არ არის. სამაგიეროდ, მისი სილუეტი კარგად ჩანს მტკვრის ხეობიდან და ქალაქიდან ჩრდილოეთით მიმავალი გზებიდან. საუკეთესო ხედი ქვედა დონიდან იხსნება: სწორედ იქიდან ჩანს, როგორ „ეკიდება” ბლოკები კოშკებს და როგორ გრძელდება ფერდობი მათ ქვეშ.

ბათუმის „რვაფეხა”: კაფე „ფანტაზია”
Cafe Fantasy Batumi

ბათუმელებისთვის ჩახავას სახელი სხვა შენობასაც უკავშირდება. ბათუმის ბულვარზე, ზღვის პირას, შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გვერდით დგას კაფე „ფანტაზია”, რომელსაც ქალაქში „რვაფეხას” ეძახიან. შენობა ჩახავამ მხატვარ ზურაბ კაპანაძესთან ერთად შექმნა, საპროექტო ჯგუფში ზურაბ ჯალაღანიაც იყო.

გახსნის წელს წყაროები სხვადასხვანაირად ასახელებენ: ინგლისურენოვანი ვიკიპედია 1975 წელს, TAA-ს არქივი 1980 წელს. მოხრილი, ორგანული ფორმა მთლიანად მოზაიკითაა მოპირკეთებული. ვიკიპედიის მიხედვით, მოზაიკის კუბიკები ლენინგრადში დაპატენტებული ტექნოლოგიით დამზადდა.

კაფემ მუშაობა 2000 წელს შეწყვიტა და შენობა თანდათან ინგრეოდა. 2014 წელს მისი დანგრევაც კი განიხილებოდა, რასაც ბათუმელი აქტივისტების პროტესტი მოჰყვა. აღდგენითი სამუშაოები 2017–2018 წლებში დაიწყო და „რვაფეხა” 2019 წლის აგვისტოში ხელახლა გაიხსნა. 2020 წლის 27 ივლისს აჭარის კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სააგენტომ მას უძრავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.

თბილისისა და ბათუმის შენობების ისტორია ერთმანეთს ჰგავს: ორივე მიტოვებული იყო, ორივე გადარჩა და ორივე დღეს ძეგლია. ბათუმის შემთხვევაში შენობის გადარჩენაში ქალაქის მცხოვრებლებმა ითამაშეს მთავარი როლი.

აფხაზეთის პავილიონები და გუდაურის პანორამა

როგორც საავტომობილო გზების მინისტრის მოადგილე, ჩახავა საქართველოს გზების გასწვრივ საზოგადოებრივ ნაგებობებზეც მუშაობდა: ავტოპავილიონებზე, გაჩერებებზე, გადასახედებზე. 1968 წლიდან ის „კოლხეთის” სამშენებლო ელემენტების გაერთიანებისთვის აპროექტებდა გაჩერების პავილიონებს, 1972–1985 წლებში კი აფხაზეთში გარსოვანი კონსტრუქციის ბიომორფულ პავილიონებს.

1983 წელს, საქართველოს სამხედრო გზაზე, გუდაურის ჩრდილოეთით, ხევის თავზე აშენდა პანორამული გადასახედი, რომელიც TAA-ს არქივში „დიორამის” სახელით არის შეტანილი და ჩახავას ნამუშევრად არის მოხსენიებული. ნაგებობა 1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატის 200 წლისთავზე აიგო. ნახევარწრიულ ნაგებობას შიგნიდან ფერადი მოზაიკა ფარავს, რომლის ავტორებს შორის, დიზაინის ბიურო Marka-ს მონაცემებით, ზურაბ კაპანაძეცაა, ბათუმის „რვაფეხას” თანაავტორი. Marka-ს აღწერით, ნაგებობის ძირში მცირე თაღების რიგია, თავად კი ის ბეტონის ნაცვლად დუღაბზე ნაწყობი ქვისგანაა აშენებული, რაც მას ქართული სამშენებლო ტრადიციის მეთოდებს აკავშირებს. დღეს ეს გადასახედი გუდაურისა და ყაზბეგისკენ მიმავალი მოგზაურების ხშირი გაჩერებაა.

giorgi Cakhava

 

ბოლო წლები და აღიარება

1981–1989 წლებში ჩახავა საქართველოს სსრ მშენებლობის სამინისტროს მთავარი არქიტექტორი იყო. 1983 წელს მან სსრკ მინისტრთა საბჭოს პრემია მიიღო. მიენიჭა საქართველოს დამსახურებული არქიტექტორის წოდებაც.

ჩახავა მხოლოდ შენობებს არ აპროექტებდა. Publika-ს სტატიაში მის ინოვაციებს შორის მოხსენიებულია რკინაბეტონის სამშენებლო ელემენტები და პანელების დასამზადებელი კონვეიერული ხაზი, რომლებიც მშენებლობას ამარტივებდა და დროსა და ხარჯს ამცირებდა. ეს მისი ინჟინრული აზროვნების ნაწილი იყო: შენობა მისთვის ასაწყობი სისტემა იყო, რომლის ელემენტებიც ქარხანაში მზადდება და ადგილზე იკრიბება.

დამოუკიდებლობის შემდეგ, 1992 წელს, ჩახავამ საკუთარი არქიტექტურული ბიურო დააარსა და საქართველოს ინჟინერთა ასოციაციას ჩაუდგა სათავეში. ის აღმოსავლეთის ქვეყნების საერთაშორისო არქიტექტურული აკადემიის საპატიო წევრი გახდა, 2005 წლიდან კი კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს სპეციალიზებული საბჭოს წევრი იყო.

გიორგი ჩახავა 2007 წლის 25 აგვისტოს, 84 წლის ასაკში, თბილისში გარდაიცვალა.

giorgi Cakhava

 cms image 000033972

მემკვიდრეობა

ჩახავას სახელი დღეს რამდენიმე სახით გრძელდება. „საქართველოს ბანკმა” არქიტექტურის სტუდენტებისთვის მისი სახელობის სტიპენდია დააწესა, რომელიც ოთხ პარტნიორ უნივერსიტეტზე ვრცელდება. მათ შორისაა ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.

მისი ორი შენობა, თბილისისა და ბათუმის, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია, „სივრცითი ქალაქის” იდეა კი დღეს სხვა კონტექსტში გრძელდება: როცა არქიტექტორები ცდილობენ, შენობამ რაც შეიძლება ნაკლები მიწა დაიკავოს და მის ირგვლივ გამწვანებული, საზოგადოებრივი სივრცე დატოვოს.

რატომ არის ჩახავას იდეა დღეს აქტუალური

თბილისი და ბათუმი ბოლო ორ ათწლეულში სწრაფად შენდება და ორივე ქალაქში ხშირად კამათობენ ერთსა და იმავე საკითხზე: ახალი შენობა ეზოს, გამწვანებას და ხედს იკავებს. ჩახავამ ნახევარი საუკუნის წინ ამ პრობლემაზე კონკრეტული პასუხი შესთავაზა. 16 000 კვადრატული მეტრი ფართობი მან 450 კვადრატულ მეტრზე დააყენა და დანარჩენი ფერდობი ბუნებას დაუტოვა.

მსგავს მიდგომას დღევანდელ ქართველ არქიტექტორებთანაც ვხვდებით. გიორგი ხმალაძე, რომლის ბათუმის ბენზინგასამართი სადგური და McDonald’s-ი ArchDaily-მ 2014 წლის საუკეთესო კომერციულ შენობად დაასახელა, STIR-ისთვის მიცემულ ინტერვიუში ამბობს, რომ მისი ბიუროს შენობები „ცდილობენ გაქრნენ”: მიწაში შედიან, უკან იხევენ, მწვანე სახურავის ქვეშ იმალებიან. ჩახავა შენობას ბუნების ზემოთ წევდა, ხმალაძე მას ბუნებაში მალავს, ორივე კი ერთი და იმავე ამოცანას წყვეტს: შენობამ ადგილი არ უნდა წაართვას იმას, რაც მის ირგვლივაა.

ჩახავა, ჯორბენაძე და რაიტი

ჩახავა და ბუცა ჯორბენაძე ერთი თაობის არქიტექტორები იყვნენ და თბილისში ერთსა და იმავე წლებში მუშაობდნენ. ორივე საბჭოთა ტიპური მშენებლობის ფონზე ინდივიდუალურ არქიტექტურას ქმნიდა, თუმცა სხვადასხვა გზით. ჯორბენაძე ქართული ტაძრის მეხსიერებას მიმართავდა, ჩახავა კი კონსტრუქციასა და საინჟინრო ექსპერიმენტს.

ფრენკ ლოიდ რაიტის მსგავსად, ჩახავა შენობას ლანდშაფტის ნაწილად აღიქვამდა. რაიტმა ჩანჩქერის სახლი წყლის თავზე დადგა, ჩახავამ სამინისტრო ფერდობის თავზე ასწია. ორივე შემთხვევაში ბუნება შენობის ქვეშ გრძელდება.

რას გვასწავლის გიორგი ჩახავა თანამედროვე ინტერიერში

ჩახავას შენობები დიდი მასშტაბისაა, მაგრამ მათი პრინციპები ბინისა და ოფისის მასშტაბშიც მუშაობს. ქვემოთ ხუთი მათგანია, რომლებიც ყველაზე პირდაპირ უკავშირდება სივრცის დაგეგმარებას.

1. თავისუფალი იატაკი. ჩახავამ შენობა 450 კვადრატულ მეტრზე დააყენა და დანარჩენი ფერდობი თავისუფალი დატოვა. ინტერიერში ეს ნიშნავს, რომ იატაკი რაც შეიძლება ნაკლებად უნდა იყოს დატვირთული: ჩაშენებული სისტემები, კედელში ჩამალული კარები და მოცურებადი ტიხრები სივრცეს ათავისუფლებს. გასასრიალებელი კარი, რომელიც კედელში შედის, გაღებისას ადგილს არ იკავებს, რაც პატარა ბინაში სასარგებლო ფართობს ზრდის.

2. სტრუქტურა, რომელიც იკითხება. სამინისტროს შენობაში ბირთვები და ბლოკები არ არის დამალული, მათი ლოგიკა ქვემოდანაც ნათლად ჩანს. ინტერიერში ხარისხიანი პროფილი, ზუსტი ღრეჩო და სწორად დაგეგმილი ჩარჩო ასეთივე ხილვადი ღირსებაა.

3. ხედი, როგორც პრიორიტეტი. ჩახავას აოცებდა ქართველი გლეხის უნარი, სახლი იქ აეშენებინა, საიდანაც საუკეთესო ხედი იხსნებოდა. თანამედროვე ბინაში ხედისა და სინათლის შენარჩუნებას მინის ტიხრები და შუშის ჩანართიანი კარები ემსახურება: სივრცე იყოფა, ფანჯრიდან ხედი კი ბინის სიღრმემდე აღწევს.

4. ქარხნული სიზუსტე. ჩახავა ადრეულ ეტაპზევე ქარხნულად დამზადებულ ოთახ-ბლოკებსა და ასაწყობ ელემენტებზე მუშაობდა. სიზუსტე, რომელიც ქარხანაში მიიღწევა, დღესაც ინტერიერის ხარისხის საფუძველია, განსაკუთრებით კარებსა და ტიხრებში, სადაც ყოველი მილიმეტრი ჩანს.

5. გარემოსთან მორგება. ჩახავას თქმით, აუცილებელია მოვერგოთ გარემოს, რომელიც მუდმივად იცვლება. ინტერიერში ეს მოქნილობას ნიშნავს: სივრცე, რომელსაც ტიხრებისა და გაღების სისტემების დახმარებით ოჯახის ან ბიზნესის ცვლილებებს შეიძლება მოარგო.


ხშირად დასმული კითხვები გიორგი ჩახავას შესახებ

ვინ იყო გიორგი ჩახავა? გიორგი ჩახავა (1923–2007) ქართველი არქიტექტორი და საქართველოს საავტომობილო გზების მშენებლობის მინისტრის მოადგილე იყო (1968–1981). ის თბილისის საავტომობილო გზების სამინისტროს შენობისა და „სივრცითი ქალაქის” მეთოდის ავტორია.

ვინ ააშენა საქართველოს ბანკის სათავო ოფისი? შენობა გიორგი ჩახავამ და ზურაბ ჯალაღანიამ დააპროექტეს. თავდაპირველად ის საავტომობილო გზების სამინისტროსთვის აშენდა 1972–1975 წლებში. „საქართველოს ბანკმა” ის 2007 წელს შეიძინა.

რა არის „სივრცითი ქალაქის” მეთოდი? ჩახავას მიერ დაპატენტებული მიდგომა (ქართული საპატენტო მოწმობა №1538), რომლის მიხედვითაც შენობა მიწას მინიმალურად ეხება. ვერტიკალური ბირთვები ხის ტანებივით მუშაობს, ჰორიზონტალური ბლოკები ვარჯივით, მათ ქვეშ კი სივრცე ბუნებისთვის რჩება.

რამდენ მიწას იკავებს გზების სამინისტროს შენობა? დაახლოებით 16 000 კვადრატული მეტრი ფართობის შენობა მიწაზე მხოლოდ დაახლოებით 450 კვადრატულ მეტრს იკავებს.

ვინ შექმნა ბათუმის „რვაფეხა”? კაფე „ფანტაზია”, ბათუმელებისთვის „რვაფეხა”, გიორგი ჩახავამ და მხატვარმა ზურაბ კაპანაძემ შექმნეს. 2019 წელს ის აღდგენის შემდეგ ხელახლა გაიხსნა, 2020 წელს კი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიიღო.

რა აშენა ჩახავამ საქართველოს გარეთ? TAA-ს არქივის მიხედვით: ავტოსადგურები ბიშკეკში, ალუშტაში, იალტასა და ტაშკენტში, ასევე სალანგის გვირაბის პორტალები და მეფე ზაჰირ შაჰის სანადირო სახლი ავღანეთში.

რა სტილისაა გზების სამინისტროს შენობა? შენობას საბჭოთა მოდერნიზმს, ბრუტალიზმსა და სტრუქტურალიზმს აკუთვნებენ. მის ფორმაში ხედავენ 1920-იანი წლების რუსული კონსტრუქტივიზმისა და იაპონური მეტაბოლიზმის გავლენასაც.

რა არის გიორგი ჩახავას სახელობის სტიპენდია? „საქართველოს ბანკის” მიერ დაწესებული სტიპენდია არქიტექტურის სტუდენტებისთვის, რომელიც ოთხ პარტნიორ უნივერსიტეტზე ვრცელდება: თავისუფალ უნივერსიტეტზე, საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტზე, თბილისის სამხატვრო აკადემიასა და ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტზე.

არის თუ არა გზების სამინისტროს შენობა ძეგლი? დიახ. 2007 წლის 1 ოქტომბერს შენობას საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.

ვინ იყო ზურაბ ჯალაღანია? არქიტექტორი, გზების სამინისტროს შენობის თანაავტორი, რომელიც ჩახავასთან ერთად „სოიუზდორპროექტის” თბილისის ფილიალში მუშაობდა. ის ბათუმის „რვაფეხას” საპროექტო ჯგუფშიც იყო.

სად შეიძლება ჩახავას შენობების ნახვა? თბილისში, გაგარინის ქუჩა 29ა-ში (საქართველოს ბანკის სათავო ოფისი), ბათუმის ბულვარზე („რვაფეხა”) და საქართველოს სამხედრო გზაზე, გუდაურის პანორამულ გადასახედზე.

წყაროები

სხვა ბლოგები