სივრცის არქიტექტურა – მის ვან დერ როე

მის ვან დერ როე: არქიტექტორი, რომელმაც სიმარტივე ფუფუნებად აქცია

თანამედროვე მასალები და ფურნიტურა იმ ტექნიკურ რისკებსაც ამცირებს, რომლებზეც ტუგენდჰატებს აფრთხილებდნენ.

ვილის ბედი XX საუკუნის ისტორიის სარკეა. ტუგენდჰატების ოჯახმა ჩეხოსლოვაკია 1938 წელს დატოვა, სახლი კი შემდეგ ათწლეულებში სხვადასხვა დანიშნულებით გამოიყენებოდა და მძიმედ დაზიანდა. 1994 წლიდან ის მუზეუმია, 2010–2012 წლებში კი ორიგინალის დეტალების მაქსიმალური შენარჩუნებით სრულად აღადგინეს.

ბაუჰაუსი და ემიგრაცია

1930 წელს მიესი ბაუჰაუსის დირექტორი გახდა — ეს იყო დიზაინისა და არქიტექტურის ყველაზე გავლენიანი სკოლა XX საუკუნეში. პოლიტიკური ზეწოლის პირობებში მან სკოლა დესაუდან ბერლინში გადაიტანა, თუმცა 1933 წელს, ნაციონალ-სოციალისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, ბაუჰაუსი დაიხურა. მიესი მისი ბოლო დირექტორი აღმოჩნდა.

ახალ რეჟიმს მოდერნისტული არქიტექტურა მიუღებლად მიაჩნდა და მიესისთვის გერმანიაში სამუშაო პრაქტიკულად აღარ დარჩა. 1938 წელს ის შეერთებულ შტატებში გადავიდა და ჩიკაგოში, არმორის ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში (მოგვიანებით ილინოისის ტექნოლოგიური ინსტიტუტი, IIT), არქიტექტურის სკოლას ჩაუდგა სათავეში. 1944 წელს აშშ-ის მოქალაქე გახდა.

Ludwig Mies van der Rohe

ამერიკული პერიოდი: მინის და ფოლადის ეპოქა

ილინოისის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის კამპუსი და კრაუნ ჰოლი (1956)

მიესმა IIT-ს კამპუსის გენერალური გეგმა შეადგინა და მასზე ოცზე მეტი შენობა დააპროექტა. მათ შორის ყველაზე ცნობილი კრაუნ ჰოლია — არქიტექტურის ფაკულტეტის შენობა, რომლის სახურავი გარე ფოლადის კოჭებზეა დაკიდებული. ამის წყალობით შიგნით ერთი უზარმაზარი, სვეტების გარეშე სივრცეა. ეს არის მიესის „უნივერსალური სივრცის” იდეის ყველაზე სუფთა გამოხატულება: მოქნილი სივრცე, რომელიც ნებისმიერ ფუნქციას ერგება.

860–880 ლეიკ შორ დრაივი — ჩიკაგო (1948–1951)

ორი საცხოვრებელი კოშკი მიჩიგანის ტბის ნაპირზე ფოლადის კარკასითა და იატაკიდან ჭერამდე შემინვით. ამ შენობებმა ომისშემდგომი მინისა და ფოლადის ცათამბჯენის ტიპოლოგია ჩამოაყალიბა, რომელიც შემდეგ მთელ მსოფლიოში გავრცელდა.

ფარნსვორტის სახლი — პლანო, ილინოისი (1945–1951)

ექიმ ედით ფარნსვორტისთვის აშენებული დასასვენებელი სახლი ფაქტობრივად ერთი შემინული ოთახია, რომელიც ფოლადის თეთრ სვეტებზე მიწიდან არის აწეული. შიდა სივრცე ღიაა, ფუნქციური ზონები კი ხის ბირთვს აწყობს, სადაც სააბაზანოები და ტექნიკური სივრცეებია განთავსებული. სახლი ბუნებასა და ინტერიერს შორის საზღვარს თითქმის აქრობს.

ამ პროექტს დაპირისპირებაც ახლდა: დამკვეთსა და არქიტექტორს შორის ხარჯების ზრდის გამო სასამართლო დავა გაიმართა, ფარნსვორტი კი სახლის პრაქტიკულობას აკრიტიკებდა. ეს მნიშვნელოვანი გაკვეთილია: რადიკალური სიმარტივე მაღალი ხარისხის შესრულებასა და დამკვეთთან ზუსტ კომუნიკაციას მოითხოვს. დღეს სახლი მუზეუმია და აშშ-ის ისტორიული ძეგლების დაცვის ეროვნულ ფონდს ეკუთვნის.

სიგრამ ბილდინგი — ნიუ-იორკი (1954–1958)

მანჰეტენის პარკ-ავენიუზე მდებარე ბრინჯაოსა და მინის ცათამბჯენი, რომლის ინტერიერებზეც მიესი ფილიპ ჯონსონთან ერთად მუშაობდა. შენობა ქუჩის ხაზიდან უკან არის დახეული და წინ ღია მოედანს ტოვებს — ნიუ-იორკის მჭიდრო განაშენიანებაში გაბედული ჟესტი. ფასადის ბრინჯაოს ვერტიკალური პროფილები სტრუქტურულ როლს არ ასრულებს, თუმცა სტრუქტურის ლოგიკას გარედან „კითხვადს” ხდის. სიგრამი კორპორატიული ცათამბჯენის ეტალონად იქცა.

ახალი ეროვნული გალერეა — ბერლინი (1968)

მიესის ბოლო შენობა, რომელიც მის სიცოცხლეში დასრულდა, გერმანიაში მისი დაბრუნება იყო. შემინული დარბაზი ფოლადის უზარმაზარი, მხოლოდ რვა სვეტზე დაყრდნობილი სახურავის ქვეშ. 2015–2021 წლებში შენობა ბრიტანელმა არქიტექტორმა დევიდ ჩიპერფილდმა ყურადღებით აღადგინა და 2021 წელს ხელახლა გაიხსნა.

Ludwig Mies van der Rohe2

უნივერსალური სივრცე: იდეა, რომელიც დღეს ყველგან გვხვდება

მიესის არქიტექტურის ერთ-ერთი მთავარი ცნება „უნივერსალური სივრცეა” — ღია, მოქნილი სივრცე, რომელიც მინიმალური სტრუქტურით იქმნება და სხვადასხვა ფუნქციას ერგება. მზიდი ელემენტები მინიმუმამდეა დაყვანილი და პერიმეტრზე ან რამდენიმე სვეტზეა გადატანილი. შიდა სივრცე კი ტიხრებით, ავეჯითა და ფარდებით ორგანიზდება.

ეს იდეა დღეს ისე ბუნებრივად გვეჩვენება, რომ მის წარმომავლობაზე იშვიათად ვფიქრობთ. ღია გეგმარების ოფისები, სტუდიო-ბინები, მისაღები ოთახი, რომელიც სამზარეულოსა და სასადილოს ერწყმის — ყველა მათგანი მიესის ლოგიკის მემკვიდრეა. მაგრამ ღია სივრცეს აუცილებლად სჭირდება ინსტრუმენტები, რომლებიც საჭიროების შემთხვევაში მას ყოფს: მინის ტიხრები, მოცურებადი კარები, იატაკიდან ჭერამდე სისტემები. სწორედ ისინი ხდის უნივერსალურ სივრცეს ყოველდღიური ცხოვრებისთვის მოსახერხებელს.

 Ludwig Mies van der Rohe 67

ფილოსოფია: „Less is more” და „ღმერთი დეტალებშია”

მიესს ორი აფორიზმი მიეწერება, რომლებიც ერთად მისი მიდგომის გასაღებია.

„Less is more” (ნაკლები მეტია). ფრაზა ლიტერატურაში მანამდეც გვხვდებოდა, მაგრამ არქიტექტურის პრინციპად სწორედ მიესმა აქცია. მისი აზრი ყველაფრის მოშორება კი არ არის, არამედ ყველაფრის მოშორება, რაც ზედმეტია. როცა ორნამენტი ქრება, წინა პლანზე პროპორცია, მასალა და სინათლე გამოდის და მათ შესრულებაში შეცდომის დამალვა აღარ შეიძლება.

„ღმერთი დეტალებშია”. მინიმალისტურ სივრცეში ყოველი დეტალი ჩანს: როგორ ხვდება ორი მასალა ერთმანეთს, როგორ ემთხვევა კარის კიდე კედლის სიბრტყეს, სად და როგორ მთავრდება პროფილი. მიესის შენობები სწორედ ამ მიკროდეტალების უნაკლო შესრულებით გამოირჩევა. ამიტომ სიმარტივე, ფაქტობრივად, ყველაზე ძვირადღირებული სტილია.

გარდაცვალება და მემკვიდრეობა

მის ვან დერ როე 1969 წლის 17 აგვისტოს, 83 წლის ასაკში, ჩიკაგოში გარდაიცვალა. ის ჩიკაგოს გრეისლენდის სასაფლაოზეა დაკრძალული, საფლავზე კი მარტივი, ორნამენტის გარეშე შავი გრანიტის ფილაა — მისი ფილოსოფიის ბოლო გამოხატულება.

მიესის გავლენა თანამედროვე ქალაქზე შეუძლებელია არ დაინახო: მინისა და ფოლადის ოფისის კოშკები, ღია გეგმარების ოფისები, მინიმალისტური საცხოვრებელი სივრცეები. 1980-იან წლებში პოსტმოდერნისტებმა მისი მიდგომა კრიტიკას დაუქვემდებარეს, ხოლო არქიტექტორმა რობერტ ვენტურიმ მის დევიზს ირონიული პასუხი გასცა: „Less is a bore” („ნაკლები მოსაწყენია”). კრიტიკოსები აღნიშნავდნენ, რომ მისი იდეების მასობრივმა, იაფმა კოპირებამ ქალაქებში ბევრი უსახო, ერთფეროვანი შენობა გააჩინა. თუმცა ეს სწორედ იმას ადასტურებს, რასაც თავად მიესი ამტკიცებდა: სიმარტივე მხოლოდ მაშინ მუშაობს, როცა შესრულება და მასალა უნაკლოა.

მისი არქივი ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმში (MoMA) ინახება, ავეჯი დღესაც იწარმოება, ხოლო ბარსელონის პავილიონი, ვილა ტუგენდჰატი და ფარნსვორტის სახლი მსოფლიოს არქიტექტორებისა და დიზაინერების სავალდებულო მარშრუტია.

მიესი, გაუდი და ზაჰა ჰადიდი: სამი გზა ერთი მიზნისკენ

მის ვან დერ როეს შემოქმედება განსაკუთრებით ნათლად იკითხება, თუ მას არქიტექტურის ისტორიის სხვა დიდ სახელებს შევადარებთ.

ანტონიო გაუდი, მიესის უფროსი თანამედროვე, ბუნების ორგანულ ფორმებს მიჰყვებოდა: ტალღოვანი ფასადები, ფერადი მოზაიკა, სკულპტურული დეტალები. ზაჰა ჰადიდმა კი, რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ, სწორი კუთხე თითქმის სრულად უარყო და არქიტექტურა თხევად, უწყვეტ ფორმად აქცია.

მიესი ამ ორის შუაშია და ამავდროულად ორივესგან რადიკალურად განსხვავდება: მან სწორი კუთხე კი არ უარყო, არამედ სრულყოფილებამდე მიიყვანა. მისთვის ფორმის სილამაზე პროპორციაში, მასალასა და შესრულების სიზუსტეშია და არა მოძრაობასა თუ ორნამენტში.

თუმცა სამივეს ერთი რამ აერთიანებს — სივრცე, როგორც უწყვეტი გამოცდილება. გაუდის შენობაში ფორმა მიედინება, ჰადიდთან ზედაპირები ერთმანეთში გადადის, მიესთან კი სივრცე თავისუფლად მოძრაობს თავისუფლად მდგომ კედლებს შორის. სამივე შემთხვევაში არქიტექტორი ადამიანს სივრცეს ოთახებად დაყოფილ კოლოფად კი არ სთავაზობს, არამედ მარშრუტად.

რას გვასწავლის მის ვან დერ როე თანამედროვე ინტერიერში

მიესის არქიტექტურა შორეული ისტორია არ არის — ის პირდაპირ დღევანდელ ბინაში, ოფისსა და სასტუმროში მუშაობს.

  1. იატაკიდან ჭერამდე კარი. ვილა ტუგენდჰატის ისტორია მარტივ რამეს ამტკიცებს: კარის სიმაღლე სივრცის აღქმას ცვლის. ზღუდარის გარეშე კარი ოთახს ვიზუალურად ადიდებს, ჭერს „ამაღლებს” და ინტერიერს სუფთა, არქიტექტურულ ხაზს აძლევს.
  2. კარი კედლის სიბრტყეში. მიესის ინტერიერში კედელი, კარი და ჩაშენებული ავეჯი ერთ სიბრტყედ იკითხება. დღეს ამ ეფექტს ფარული ჩარჩოს მქონე (flush) კარები და ფარული ანჯამები იძლევა: კარი არ „გამოდის” კედლიდან, არამედ მისი ნაწილია.
  3. სივრცე, რომელიც იყოფა, მაგრამ არ იკეტება. ბარსელონის პავილიონის თავისუფლად მდგომი კედლები და ტუგენდჰატის ფარდები თანამედროვე ინტერიერში მინის ტიხრებსა და მოცურებად სისტემებს შეესაბამება. ისინი ზონებს გამოყოფს, სინათლეს კი ოთახის სიღრმეში ატარებს.
  4. მასალა, როგორც დეკორი. მიესი დეკორის ნაცვლად მასალის ბუნებრივ სილამაზეს იყენებდა. ხის ვენირის ტექსტურა, ლითონის პროფილის სიზუსტე, მინის სისუფთავე — სწორად შერჩეული მასალა ორნამენტს არ საჭიროებს.
  5. დეტალი წყვეტს ყველაფერს. მინიმალისტურ ინტერიერში შეცდომა არ იმალება. ამიტომ ფურნიტურის, ღრეჩოების, სახელურისა და ჩარჩოს შესრულების ხარისხი სწორედ ის არის, რაც პრემიუმ სივრცეს ჩვეულებრივისგან განასხვავებს.

ხშირად დასმული კითხვები მის ვან დერ როეს შესახებ

ვინ იყო მის ვან დერ როე? ლუდვიგ მის ვან დერ როე (1886–1969) გერმანული წარმოშობის ამერიკელი არქიტექტორი იყო, მოდერნიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, ბაუჰაუსის ბოლო დირექტორი და „Less is more” პრინციპის ავტორი არქიტექტურაში.

რას ნიშნავს „Less is more”? „ნაკლები მეტია” — პრინციპი, რომლის მიხედვითაც ზედმეტი ორნამენტის მოშორება სივრცეს ამდიდრებს, რადგან წინა პლანზე პროპორცია, მასალა და სინათლე გამოდის.

რა არის მის ვან დერ როეს ყველაზე ცნობილი შენობები? ბარსელონის პავილიონი (1929), ვილა ტუგენდჰატი ბრნოში (1930), ფარნსვორტის სახლი (1951), 860–880 ლეიკ შორ დრაივი ჩიკაგოში (1951), კრაუნ ჰოლი (1956), სიგრამ ბილდინგი ნიუ-იორკში (1958) და ახალი ეროვნული გალერეა ბერლინში (1968).

ვინ შექმნა ბარსელონას სავარძელი? მის ვან დერ როემ და ლილი რაიხმა 1929 წელს, ბარსელონის პავილიონისთვის. სავარძელი დღესაც ლიცენზიით იწარმოება.

რა კავშირი აქვს მის ვან დერ როეს ბაუჰაუსთან? ის სკოლის ბოლო დირექტორი იყო 1930–1933 წლებში. ბაუჰაუსი 1933 წელს ნაცისტური რეჟიმის ზეწოლით დაიხურა.

რა არის „უნივერსალური სივრცე”? მიესის ცნება ღია, მოქნილი სივრცისა, რომელშიც მზიდი სტრუქტურა მინიმალურია, შიდა გეგმარება კი თავისუფლად იცვლება ტიხრების, ავეჯისა და ფარდების დახმარებით. მისი ყველაზე სუფთა მაგალითია კრაუნ ჰოლი ჩიკაგოში.

რატომ იყენებდა მიესი იატაკიდან ჭერამდე კარებს? ის ამ კარებს სახლის სივრცითი კონცეფციის ნაწილად მიიჩნევდა: მათ ზღუდარი არ ჭრის, ამიტომ სივრცე უწყვეტია და ოთახი უფრო მაღალი ჩანს. ვილა ტუგენდჰატის შემთხვევაში მიესი კომპრომისის ნაცვლად მშენებლობაზე უარს თქმასაც კი ამჯობინებდა.

შეიძლება თუ არა ვილა ტუგენდჰატის მონახულება? დიახ. ვილა ჩეხეთის ქალაქ ბრნოშია და 1994 წლიდან მუზეუმად ფუნქციონირებს. ვიზიტორები ინტერიერს, მათ შორის ონიქსის კედელსა და იატაკიდან ჭერამდე კარებს, ნახულობენ. ვიზიტი უმჯობესია წინასწარ დაჯავშნოთ ოფიციალურ საიტზე.

სად შეიძლება მის ვან დერ როეს შენობების ნახვა ევროპაში? ბარსელონაში (პავილიონი), ბრნოში, ჩეხეთში (ვილა ტუგენდჰატი), ბერლინში (ახალი ეროვნული გალერეა) და შტუტგარტში (ვაისენჰოფის დასახლება).

CORIDOOR-ის შოურუმში, ბათუმში წარმოდგენილია იატაკიდან ჭერამდე კარები, ფარული ჩარჩოს სისტემები და მინის ტიხრები — გადაწყვეტები, რომლებიც მის ვან დერ როეს პრინციპს, „ნაკლები მეტია”, თანამედროვე ინტერიერის ენაზე გადმოიტანს. გეწვიეთ და ნახეთ, როგორ ცვლის ერთი ხაზი მთელ სივრცეს.

წყაროები

სხვა ბლოგები