სივრცის არქიტექტურა – ფრენკ ლოიდ რაიტი

CORIDOOR_Frank_Lloyd_Wright-scaled

ფრენკ ლოიდ რაიტი: არქიტექტორი, რომელმაც სახლი ბუნების ნაწილად აქცია

 

ფრენკ ლოიდ რაიტი (Frank Lloyd Wright, 1867–1959) ამერიკის ყველაზე ცნობილი არქიტექტორია. 1991 წელს ამერიკის არქიტექტორთა ინსტიტუტმა (AIA) ის „ყველა დროის უდიდეს ამერიკელ არქიტექტორად” დაასახელა. მისი შემოქმედება შვიდ ათწლეულს მოიცავს: რაიტის ფონდის მონაცემებით, მან 1 114 პროექტი შექმნა, რომელთაგან 532 განხორციელდა.

მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარი, ჩანჩქერის სახლი (Fallingwater), პირდაპირ ჩანჩქერის თავზე დგას და ხშირად XX საუკუნის ყველაზე ცნობილ კერძო სახლად მოიხსენიება. ნიუ-იორკის გუგენჰაიმის მუზეუმი, თავისი სპირალური დარბაზით, მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობადი მუზეუმის შენობაა. მაგრამ რაიტის ნამდვილი მემკვიდრეობა უფრო ღრმაა: სწორედ მან დაამკვიდრა ბევრი რამ, რაც დღეს თანამედროვე სახლის თავისთავად ცხად ნაწილად გვეჩვენება — ღია გეგმარება, ჰორიზონტალური ხაზები, დიდი შემინული სიბრტყეები, ინტერიერისა და ბუნების ერთიანობა.

ამ სტატიაში განვიხილავთ ფრენკ ლოიდ რაიტის ბიოგრაფიას, „ორგანული არქიტექტურის” ფილოსოფიას, მის ყველაზე ცნობილ შენობებს და იმ დეტალებს — კარებიდან მინის „სინათლის ეკრანებამდე” — რომლებიც დღევანდელ ინტერიერშიც მუშაობს.

 

სივრცის-არქიტექტურა-ფრენკ-ლოიდ-რაიტი

ფრენკ ლოიდ რაიტი — მოკლე ფაქტები

დაბადება1867 წლის 8 ივნისი, რიჩლენდ-სენტერი, ვისკონსინი, აშშ
გარდაცვალება1959 წლის 9 აპრილი, ფინიქსი, არიზონა
განათლებავისკონსინის უნივერსიტეტი, სამოქალაქო ინჟინერია (დიპლომის გარეშე)
მასწავლებელილუის სალივანი (ბიურო Adler & Sullivan)
შემოქმედება1 114 პროექტი, 532 განხორციელებული ნაგებობა
სტილიპრერიის სტილი, ორგანული არქიტექტურა, იუსონიური სახლები
მთავარი ნამუშევრებიჩანჩქერის სახლი, გუგენჰაიმის მუზეუმი, რობის სახლი, ტალიესინი
აღიარებაRIBA-ს სამეფო ოქროს მედალი (1941), AIA-ს ოქროს მედალი (1949); 8 ნაგებობა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში (2019)

ბავშვობა ვისკონსინში: ლანდშაფტი, როგორც პირველი მასწავლებელი

ფრენკ ლოიდ რაიტი 1867 წლის 8 ივნისს ვისკონსინის შტატის პატარა ქალაქ რიჩლენდ-სენტერში დაიბადა. მისი ბავშვობის დიდი ნაწილი ვისკონსინის სოფლის ლანდშაფტს — ბორცვებს, მდინარეებს, მინდვრებს — უკავშირდება, სადაც დედის ოჯახის, ლოიდ-ჯონსების, ფერმები მდებარეობდა.

ბუნებასთან ეს ადრეული კავშირი მთელი მისი შემოქმედების საფუძველი გახდა. რაიტისთვის ლანდშაფტი შენობის ფონი კი არ იყო, არამედ მისი თანაავტორი. მოგვიანებით ის სწორედ ვისკონსინში, იმავე ხეობაში, ააშენებს თავის სახლსა და სახელოსნოს, ტალიესინს.

1886 წელს რაიტი ვისკონსინის უნივერსიტეტში, სამოქალაქო ინჟინერიის ფაკულტეტზე, ჩაირიცხა, თუმცა სწავლა არ დაუმთავრებია. მიუხედავად ამისა, საინჟინრო აზროვნება — კონსტრუქციის, დატვირთვისა და მასალის გაგება — მოგვიანებით მის ყველაზე გაბედულ ნაგებობებს გახდიდა შესაძლებელს.

ჩიკაგო და ლუის სალივანი: „ფორმა მიჰყვება ფუნქციას”

1887 წელს რაიტი ჩიკაგოში გადავიდა — ქალაქში, რომელიც 1871 წლის დიდი ხანძრის შემდეგ სწრაფად შენდებოდა და ცათამბჯენების სამშობლოდ იქცა. ჯერ არქიტექტორ ჯოზეფ ლაიმან სილსბისთან მუშაობდა, იმავე წელს კი Adler & Sullivan-ის ბიუროში გადავიდა, სადაც მალე მთავარი ნახაზების შემსრულებელი გახდა.

ლუის სალივანი, ამერიკული ცათამბჯენის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, რაიტის ერთადერთ მასწავლებლად ითვლება. თავად რაიტი მას „ძვირფას მასწავლებელს” (Lieber Meister) უწოდებდა. სალივანის ცნობილი პრინციპი — „ფორმა მიჰყვება ფუნქციას” — რაიტმა მოგვიანებით გადაიაზრა. მას მიეწერება ფრაზა: ფორმა და ფუნქცია ერთი უნდა იყოს, სულიერ ერთობაში შეკრული.

დაახლოებით 1893 წელს რაიტმა სალივანის ბიურო დატოვა. სალივანმა აღმოაჩინა, რომ რაიტი ბიუროს გარეთ, ფარულად, კერძო სახლებს აპროექტებდა — ეს მის კონტრაქტს ეწინააღმდეგებოდა. ამ ეპიზოდის შესახებ ვერსიები განსხვავდება, მაგრამ შედეგი ცნობილია: ორი არქიტექტორი 12 წლის განმავლობაში ერთმანეთს არ ელაპარაკებოდა.

ოუკ-პარკი და პრერიის სტილი: სახლი, რომელიც მიწაზე „წევს”

1889 წლიდან რაიტი ჩიკაგოს გარეუბან ოუკ-პარკში ცხოვრობდა, სადაც საკუთარი სახლი, ხოლო 1898 წელს სახელოსნოც ააშენა. პირველი დამოუკიდებელი დაკვეთა, უინსლოუს სახლი, 1894 წელს დასრულდა.

მომდევნო ათწლეულში რაიტმა და მისმა თანამოაზრეებმა ჩამოაყალიბეს პრერიის სტილი (Prairie Style) — პირველი ჭეშმარიტად ამერიკული საცხოვრებელი არქიტექტურა, რომელიც ევროპული ისტორიული სტილების იმიტაციას აღარ ცდილობდა. მისი ნიშნები:

  • ჰორიზონტალური ხაზები — დაბალი, წაგრძელებული მოცულობები, რომლებიც შუა დასავლეთის ბრტყელ პრერიას იმეორებს;
  • დაბალი ქანობის სახურავები ღრმა კარნიზებით — სახლი თითქოს მიწას ეკვრის;
  • ბუხარი სახლის ცენტრში — ოჯახის ცხოვრების ფიზიკური და სიმბოლური ბირთვი;
  • ღია, ერთმანეთში გადასული ოთახები — ტრადიციული ჩაკეტილი ოთახების ნაცვლად;
  • ფანჯრების ზოლები და მინის კარები, რომლებიც ინტერიერს ეზოსთან აკავშირებს.

რობის სახლი (1908–1910): 175 კარი და ფანჯარა

პრერიის სტილის მწვერვალად ჩიკაგოში, ფრედერიკ რობისთვის აშენებული სახლი ითვლება. აქ ყველაზე ნათლად ჩანს რაიტის ის მიდგომა, რომელიც კარისა და ტიხრის ბიზნესისთვის განსაკუთრებით საინტერესოა.

რაიტის ფონდის მონაცემებით, მან რობის სახლისთვის 175 კარი და ფანჯარა დააპროექტა, რომელთაგან 163 ორიგინალი დღემდეა შემორჩენილი. მისაღები ოთახი და სასადილო ერთ უწყვეტ სივრცედ არის გაერთიანებული 24 ტყვიისჩარჩოიანი მინის კარით, რომლებიც სამხრეთ ფასადზე, დაახლოებით 14-მეტრიან (47 ფუტი) ზოლად გადის და ვიწრო აივანზე იღება.

რაიტი ამ მინის ელემენტებს „სინათლის ეკრანებს” (light screens) უწოდებდა. თითოეული უნიკალური გეომეტრიული კომპოზიციაა, რომელიც კონკრეტული სახლისთვის შეიქმნა. ფონდის მასალაში მოყვანილია რაიტის სიტყვები: ის მინას „ეკრანის ფუნქციისკენ, სივრცის გახსნის საშუალებისკენ” მიმართავდა. ამ იდეის ერთ-ერთ წყაროდ იაპონური შოჯის ეკრანები სახელდება, რომლებიც გარე და შიდა სივრცეს აერთიანებს.

რობის სახლის ავეჯიც რაიტის ჩანაფიქრის ნაწილია. სასადილო მაგიდის გარშემო მაღალზურგიანი სკამები დგას, რომლებიც, მაგიდის კუთხეებში ჩაშენებულ სანათებთან ერთად, დიდი ღია სივრცის შიგნით პატარა, ინტიმურ „ოთახს ოთახში” ქმნის. სივრცე ერთდროულად ღიაცაა და ზონირებულიც — და ეს კედლების გარეშე მიიღწევა.

აქ ჩანს რაიტის მთავარი აღმოჩენა: კარი შეიძლება იყოს არა ბარიერი, არამედ სინათლის გამტარი და სივრცის გამაერთიანებელი ელემენტი.

უნიტის ტაძარი (1905–1908)

ოუკ-პარკში უნიტარიანული კრებულისთვის აშენებული ტაძარი ადგილზე ჩამოსხმული რკინაბეტონისგან შეიქმნა — იმ დროისთვის საზოგადოებრივი შენობისთვის გაბედული გადაწყვეტა. მლოცველი მთავარ დარბაზში პირდაპირ არ შედის: ის ჯერ შედარებით დაბალ, შეკუმშულ სივრცეებს გადის, შემდეგ კი მაღალ დარბაზში აღმოჩნდება, რომელსაც ზემოდან, სანათურებიდან ეცემა სინათლე. თავად რაიტმა უნიტის ტაძარზე თქვა, რომ ის სრულიად ახალ არქიტექტურას ქმნის.

„შეკუმშვა და გათავისუფლება”: კარი, როგორც სივრცის დრამატურგია

არქიტექტურის ისტორიკოსები რაიტის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ხერხს „შეკუმშვასა და გათავისუფლებას” (compression and release) უწოდებენ. მისი შენობების შესასვლელი ხშირად შეგნებულად დაბალი, ვიწრო და ოდნავ ჩაბნელებულია. შემდეგ ადამიანი მოულოდნელად მაღალ, სინათლით სავსე სივრცეში აღმოჩნდება. კონტრასტი ამ მეორე სივრცეს ბევრად უფრო დიდად და შთამბეჭდავად აღქმევინებს, ვიდრე ის რეალურად არის.

ეს ხერხი პირდაპირ უკავშირდება კარსა და ზღურბლს. გადასვლა ერთი სივრციდან მეორეში რაიტისთვის მექანიკური მოქმედება კი არ იყო, არამედ ემოციური მომენტი. სწორედ ამიტომ დაუთმობდა ის ამდენ ყურადღებას შესასვლელს, კარის ზომასა და განლაგებას, სინათლის მიმართულებას.

ევროპა, ვასმუთის პორტფოლიო და ტალიესინი

1909 წელს რაიტმა ოუკ-პარკის პრაქტიკა დატოვა და ევროპაში გაემგზავრა. 1910–1911 წლებში ბერლინში გამომცემელმა ერნსტ ვასმუთმა მისი ნამუშევრების ალბომი გამოსცა, რომელიც ვასმუთის პორტფოლიოს სახელით არის ცნობილი. ევროპელმა არქიტექტორებმა რაიტის შემოქმედება პირველად სწორედ ამ გამოცემით გაიცნეს და მან მოდერნისტთა მთელ თაობაზე მოახდინა გავლენა.

1911 წელს რაიტმა ვისკონსინში, სპრინგ-გრინთან, ააშენა ტალიესინი — საცხოვრებელი სახლი, სახელოსნო და ფერმა. სახელი უელსურად „გაბრწყინებულ შუბლს” ნიშნავს და შენობის მდებარეობაზე მიანიშნებს: ის ბორცვის თხემზე კი არა, მის „შუბლზეა” აშენებული და ლანდშაფტის ნაწილად აღიქმება. 1914 წელს ტალიესინში ტრაგედია დატრიალდა: მსახურმა შენობას ცეცხლი წაუკიდა და შვიდი ადამიანი, მათ შორის რაიტის თანამეცხედრე, მამა ბორთვიკი, მოკლა. რაიტმა ტალიესინი აღადგინა და ის მთელი ცხოვრების მანძილზე მის სახლად დარჩა.

იმპერიული სასტუმრო — ტოკიო (1923)

1910-იანი წლების ბოლოს და 1920-იანი წლების დასაწყისში რაიტმა ტოკიოში დიდ სასტუმროზე იმუშავა. შენობა 1923 წელს დასრულდა და იმავე წელს კანტოს დიდ მიწისძვრას გადაურჩა, რამაც რაიტის რეპუტაცია კიდევ უფრო გაზარდა. თუმცა მოგვიანებით შემოწმებამ ფარული დაზიანებები გამოავლინა. სასტუმრო 1968 წელს დაანგრიეს, მისი ვესტიბიული კი 1976 წელს ღია ცის ქვეშ მდებარე არქიტექტურულ მუზეუმ მეიძი-მურაში აღადგინეს.

კალიფორნიის წლები: ჰოლიჰოკის სახლი და „ტექსტილის ბლოკები”

1910-იანი წლების ბოლოს და 1920-იან წლებში რაიტი ლოს-ანჯელესშიც მუშაობდა. ნავთობის ინდუსტრიის მემკვიდრის, ალინ ბარნსდოლისთვის მან ააშენა ჰოლიჰოკის სახლი — შენობა, რომლის დეკორატიული მოტივიც დამკვეთის საყვარელი ყვავილის, ბალბის (hollyhock), სტილიზებული ფორმაა. სახლი დღეს რაიტის იუნესკოს ძეგლების რვა ობიექტიდან ერთ-ერთია.

იმავე ათწლეულში რაიტმა სამხრეთ კალიფორნიაში რამდენიმე ე.წ. „ტექსტილის ბლოკის” სახლი ააშენა. მათი კედლები ჩამოსხმული ბეტონის ორნამენტული ბლოკებისგან შედგება, რომლებიც ლითონის არმატურით, ქსოვილის ძაფებივით, ერთმანეთშია „ნაქსოვი”. ეს იყო მცდელობა, იაფი, ინდუსტრიული მასალა — ბეტონი — ხელოვნების დონემდე აეყვანა.

ჩანჩქერის სახლი (1935–1939): სახლი წყლის თავზე

1930-იანი წლების დასაწყისში, დიდი დეპრესიის პერიოდში, 60 წელს გადაცილებულ რაიტს მცირე დაკვეთები ჰქონდა და ბევრი მის კარიერას დასრულებულად მიიჩნევდა. სწორედ მაშინ შექმნა მან თავისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარი.

პიტსბურგის უდიდესი უნივერმაღის მფლობელმა, ედგარ კაუფმანმა, რაიტს პენსილვანიაში, მილ-რანში, მდინარე ბერ-რანზე დასასვენებელი სახლის დაპროექტება სთხოვა. ოჯახს უყვარდა ჩანჩქერი და, სავარაუდოდ, მის პირდაპირ ხედს ელოდა. რაიტმა სხვა რამ შესთავაზა: სახლი არა ჩანჩქერის პირდაპირ, არამედ მის თავზე.

Fallingwater3

ჩანჩქერის სახლი 1935 წელს დაპროექტდა, ძირითადი სახლი, სასტუმრო ფლიგელი და სამეურნეო ნაწილი კი 1939 წლისთვის დასრულდა. რკინაბეტონის კონსოლური ტერასები კლდიდან წყლის თავზე „გამოდის”, კედლები ადგილზევე მოპოვებული ქვიშაქვითაა ნაშენი. მისაღები ოთახიდან კიბე პირდაპირ წყლისკენ ეშვება, ხოლო კუთხის ფანჯრები ისეა გადაწყვეტილი, რომ გახსნისას კუთხე თითქოს ქრება და ინტერიერი ტყეს უერთდება. სახლში იგრძნობა წყლის ხმაც.

1963 წელს ედგარ კაუფმან უმცროსმა სახლი და მიმდებარე ტერიტორია დასავლეთ პენსილვანიის კონსერვაციულ ორგანიზაციას გადასცა. 1964 წლიდან სახლი მუზეუმია და მას უკვე ექვს მილიონზე მეტი ადამიანი ეწვია. ეს რაიტის ერთადერთი მნიშვნელოვანი ნამუშევარია, რომელიც საზოგადოებას თავისი გარემოთი, ხელოვნების ნიმუშებითა და რაიტის მიერ დაპროექტებული ორიგინალური ავეჯით შენარჩუნებული გადაეცა. AIA-ს წევრთა გამოკითხვით, ჩანჩქერის სახლი „ამერიკული არქიტექტურის ყველა დროის საუკეთესო ნამუშევარია”.

SC Johnson-ის ადმინისტრაციული შენობა: სვეტები, რომლებიც ტყეს ჰგავს

იმავე წლებში რაიტმა ვისკონსინში, რეისინში, კომპანია SC Johnson-ის სათაო ოფისი დააპროექტა (1936 წლიდან). მთავარ სამუშაო დარბაზს წვრილი, ზემოთ ფართოვდებოდა „ნენუფარის ფოთლის” ფორმის სვეტები იჭერს. ზემოდან შემინული ზოლებიდან სინათლე ეშვება და სივრცე წყლის ქვეშ მდებარე ტყეს ჰგავს. ეს იყო ღია ოფისი ტერმინის გავრცელებამდე ბევრად ადრე.

იუსონიური სახლები: ხელმისაწვდომი ორგანული არქიტექტურა

დიდი დეპრესიის შემდეგ რაიტი ახალი ამოცანით დაინტერესდა: როგორ შეიძლება კარგი არქიტექტურა საშუალო შემოსავლის ოჯახისთვის ხელმისაწვდომი გახდეს. ასე გაჩნდა იუსონიური სახლები (Usonian houses) — უფრო მარტივი, კომპაქტური, ერთსართულიანი სახლები, ხშირად L-ის ფორმის გეგმით, ბაღისკენ გახსნილი მინის კედლებით და ჩაშენებული ავეჯით, რაც დამატებითი ავეჯის ხარჯს ამცირებდა.

ჰერბერტ და კეტრინ ჯეიკობსების სახლი მედისონში, ვისკონსინი, ერთ-ერთი პირველი სრულად განხორციელებული იუსონიური სახლია და დღეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნაწილია. ბევრი არქიტექტურის ისტორიკოსი იუსონიურ სახლს თანამედროვე ერთსართულიანი საგარეუბნო სახლის ერთ-ერთ წინამორბედად მიიჩნევს.

ბროდეიკრ-სიტი: ქალაქი, რომელიც არასოდეს აშენებულა

1932 წელს წიგნში „ქრებადი ქალაქი” (The Disappearing City) რაიტმა ქალაქის რადიკალურად ახალი მოდელი წარმოადგინა — ბროდეიკრ-სიტი (Broadacre City). ამ ხედვაში მჭიდრო მეგაპოლისი დეცენტრალიზებული განაშენიანებით იცვლებოდა, სადაც თითოეულ ოჯახს საკუთარი მიწის ნაკვეთი ექნებოდა, მოძრაობა კი ავტომობილზე იქნებოდა დაფუძნებული. რაიტი ამ პროექტზე სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობდა.

ბროდეიკრ-სიტი არასოდეს აშენებულა, თუმცა მისი იდეები ნაწილობრივ ამერიკული საგარეუბნო განაშენიანების განვითარებაში აისახა — ისე, როგორც თავად რაიტი, სავარაუდოდ, არ ისურვებდა: უსასრულო საგარეუბნო ზოლების და ავტომობილზე სრული დამოკიდებულების სახით.

ტალიესინ-უესტი და სასწავლო საძმო

1932 წელს რაიტმა და მისმა მეუღლემ, ოლგივანამ, დააარსეს ტალიესინის საძმო (Taliesin Fellowship) — სასწავლო პროგრამა, სადაც ახალგაზრდა არქიტექტორები ოსტატთან ერთად ცხოვრობდნენ და მუშაობდნენ. აქ არქიტექტურა ფერმერობას, კულინარიასა და ხელოვნებას უკავშირდებოდა. 1930-იანი წლების ბოლოდან არიზონაში, სკოტსდეილთან, აშენდა ტალიესინ-უესტი — ზამთრის ბანაკი და ექსპერიმენტული სახელოსნო უდაბნოში.

გუგენჰაიმის მუზეუმი (1943–1959): ბოლო შედევრი

1943 წელს რაიტმა სოლომონ რ. გუგენჰაიმის ფონდისგან ნიუ-იორკში თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმის დაკვეთა მიიღო. პროექტზე მუშაობას დაახლოებით 16 წელი დასჭირდა.
Philosophy_Guggenheim-1_m-1440x508

შედეგი რადიკალური აღმოჩნდა: შენობის ცენტრში ზემოთ გაფართოებული სპირალური პანდუსია, რომელიც ცენტრალურ ატრიუმს ეხვევა და ზემოდან, შემინული გუმბათიდან, ნათდება. ვიზიტორი ჩვეულებრივ ლიფტით ადის ზემოთ და ექსპოზიციას ნელი დაღმართით ათვალიერებს — ოთახიდან ოთახში გადასვლის ნაცვლად ერთ უწყვეტ მარშრუტზე მოძრაობს.

მუზეუმი 1959 წლის ოქტომბერში გაიხსნა — რაიტის გარდაცვალებიდან რამდენიმე თვის შემდეგ. ის შენობის დასრულებულს ვეღარ ნახა.

შენობამ თავიდანვე დებატები გამოიწვია. კრიტიკოსებისა და ხელოვანების ნაწილი მიიჩნევდა, რომ დახრილი კედლები და სპირალური პანდუსი ნახატების ექსპონირებას ართულებდა და არქიტექტურა ხელოვნებას ჩრდილავდა. დღეს კი გუგენჰაიმი თავადაა ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი „ექსპონატი” ნიუ-იორკში, ხოლო მისი სპირალი მუზეუმის ბრენდის განუყოფელი ნაწილია.

ორგანული არქიტექტურა: რაიტის ფილოსოფია

რაიტის მთელი შემოქმედება ერთ ცნებას ეფუძნება — ორგანულ არქიტექტურას. რაიტის ფონდის განმარტებით, ჭეშმარიტად ორგანული შენობა შიგნიდან გარეთ იზრდება და თავის დროს, ადგილსა და მაცხოვრებლებთან ჰარმონიაშია.
image 6487327 2000 501d76590a2644608999734303dd27cb

ამ ფილოსოფიიდან რამდენიმე პრინციპი გამომდინარეობს:

  • შენობა, ავეჯი და გარემო ერთი მთლიანობაა. ამიტომ რაიტი აპროექტებდა არა მხოლოდ სახლს, არამედ ავეჯს, ხალიჩებს, ქსოვილებს, მინის მხატვრულ ელემენტებს, სანათებსა და ჭურჭელსაც;
  • მასალა გულწრფელი უნდა იყოს. ხე ხედ უნდა იკითხებოდეს, ქვა — ქვად. რაიტის ცნობილი პრინციპი ფონდის მასალაში ორი სიტყვით არის გადმოცემული: „უპირველეს ყოვლისა — მთლიანობა”;
  • შიდა და გარე სივრცე ერთმანეთში გადადის. იუნესკოს შეფასებითაც, რაიტის შენობების ერთ-ერთი მთავარი ღირებულება ღია გეგმარება და ინტერიერსა და ექსტერიერს შორის საზღვრის წაშლაა.

თავად რაიტის სიტყვებით: „არ არსებობს არქიტექტურა ფილოსოფიის გარეშე”.

გარდაცვალება და მემკვიდრეობა

ფრენკ ლოიდ რაიტი 1959 წლის 9 აპრილს, 91 წლის ასაკში, ფინიქსში, არიზონაში გარდაიცვალა — 92-ე დაბადების დღემდე ორი თვით ადრე. ის ბოლო დღემდე მუშაობდა.

მისი მემკვიდრეობის მასშტაბს რამდენიმე ფაქტი აჩვენებს:

  • 2019 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა ობიექტი „ფრენკ ლოიდ რაიტის XX საუკუნის არქიტექტურა”, რომელიც რვა ნაგებობას მოიცავს: უნიტის ტაძარს, რობის სახლს, ტალიესინს, ჰოლიჰოკის სახლს, ჩანჩქერის სახლს, ჯეიკობსების სახლს, ტალიესინ-უესტსა და გუგენჰაიმის მუზეუმს;
  • რაიტის ფონდი (Frank Lloyd Wright Foundation) ტალიესინსა და ტალიესინ-უესტს მართავს და მის არქივს ინახავს;
  • ვასმუთის პორტფოლიოს მეშვეობით მან ევროპულ მოდერნიზმზეც მოახდინა გავლენა, ხოლო ღია გეგმარება, ჩაშენებული ავეჯი და დიდი შემინული სიბრტყეები დღეს თანამედროვე საცხოვრებელი არქიტექტურის სტანდარტად იქცა.

რაიტი კრიტიკის გარეშეც არ ყოფილა. მისი ზოგიერთი შენობა ტექნიკური პრობლემებით გამოირჩეოდა — სახურავის ჟონვით, კონსტრუქციის დეფორმაციით, ბიუჯეტის გადაჭარბებით. ჩანჩქერის სახლის კონსოლური ტერასები ათწლეულების შემდეგ საინჟინრო გამაგრებას საჭიროებდა. ეს მნიშვნელოვანი გაკვეთილია: რადიკალური იდეა მხოლოდ მაშინ რჩება დროგამძლე, როცა მას შესაბამისი შესრულების ხარისხი ახლავს.

ფრენკ ლოიდ რაიტის ადგილი კარგად ჩანს, თუ მას ამ სერიის სხვა არქიტექტორებს შევადარებთ.
103204716 bob stefko 1659994293894cdc9b16b6791818157c

მის ვან დერ როე რაიტის შემოქმედებას ვასმუთის პორტფოლიოს მეშვეობით იცნობდა. ორივე ღია გეგმარებისა და შიდა და გარე სივრცის ერთიანობისკენ ისწრაფოდა, თუმცა სხვადასხვა გზით: მიესი აბსტრაქტული მინისა და ფოლადის გზით, რაიტი — ხის, ქვისა და ლანდშაფტთან შერწყმით. ანტონიო გაუდის მსგავსად, რაიტი ბუნებას მთავარ მასწავლებლად მიიჩნევდა და შენობას ბოლო დეტალამდე ერთ ჩანაფიქრად აპროექტებდა. ბუცა ჯორბენაძის მსგავსად კი ის შენობას კონკრეტულ ადგილთან, მის ისტორიასა და ლანდშაფტთან აკავშირებდა.

რას გვასწავლის ფრენკ ლოიდ რაიტი თანამედროვე ინტერიერში

1. კარი, როგორც სინათლის ეკრანი. რობის სახლის 24 მინის კარი ამტკიცებს, რომ კარი შეიძლება სივრცეს ყოფდეს და ამავდროულად სინათლეს ატარებდეს. თანამედროვე ინტერიერში ამ იდეას მინის ჩანართიანი კარები და მინის ტიხრები ახორციელებს.

2. ზღურბლი, როგორც ემოცია. „შეკუმშვისა და გათავისუფლების” პრინციპი გვასწავლის, რომ ოთახიდან ოთახში გადასვლა დაგეგმილი გამოცდილებაა. კარის ზომა, მისი სიმაღლე და იმის განსაზღვრა, რა იხსნება მის მიღმა, სივრცის აღქმას პირდაპირ ცვლის.

3. ერთიანი ჩანაფიქრი. რაიტი სახლს, ავეჯს, სანათებსა და ფურნიტურას ერთად აპროექტებდა. პრემიუმ ინტერიერში კარები, ტიხრები და ფურნიტურა ერთ სტილისტურ ენაზე უნდა „საუბრობდეს” და არა ცალკეული პროდუქტების ნაკრებად აღიქმებოდეს.

4. ღია სივრცე მოქნილი საზღვრებით. რაიტის ღია გეგმარება იდეალური არ არის, თუ სივრცის საჭიროებისამებრ დაყოფა შეუძლებელია. რობის სახლის მინის კარები და იუსონიური სახლების ტიხრები სწორედ ამ ბალანსს ქმნიდა. დღეს ამ ამოცანას მოცურებადი სისტემები და მინის ტიხრები წყვეტს.

5. მასალის მთლიანობა. „უპირველეს ყოვლისა — მთლიანობა”: ხე, მინა და ლითონი თავიანთ ბუნებრივ ხასიათს უნდა ინარჩუნებდნენ. ხარისხიანი მასალა და გულწრფელი დამუშავება ის არის, რაც ინტერიერს ათწლეულების შემდეგაც აქტუალურს ტოვებს.
102704123 w 1abec2e6e06a4f57ba724dd6a36c6544


ხშირად დასმული კითხვები ფრენკ ლოიდ რაიტის შესახებ

ვინ იყო ფრენკ ლოიდ რაიტი? ფრენკ ლოიდ რაიტი (1867–1959) ამერიკელი არქიტექტორი იყო, ორგანული არქიტექტურისა და პრერიის სტილის ფუძემდებელი, ჩანჩქერის სახლისა და გუგენჰაიმის მუზეუმის ავტორი. 1991 წელს AIA-მ ის „ყველა დროის უდიდეს ამერიკელ არქიტექტორად” დაასახელა.

რა არის ორგანული არქიტექტურა? რაიტის ფილოსოფია, რომლის მიხედვითაც შენობა შიგნიდან გარეთ იზრდება და თავის ადგილთან, დროსა და მაცხოვრებლებთან ჰარმონიაშია. შენობა, ავეჯი და გარემო ერთ მთლიანობად განიხილება.

რატომ არის ცნობილი ჩანჩქერის სახლი? იმიტომ, რომ ის ჩანჩქერის პირდაპირ თავზეა აშენებული და ბუნებასა და არქიტექტურას ერთ მთლიანობად აქცევს. AIA-ს წევრთა გამოკითხვით, ის ამერიკული არქიტექტურის ყველა დროის საუკეთესო ნამუშევარია, 2019 წლიდან კი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნაწილია.

რამდენი შენობა ააშენა ფრენკ ლოიდ რაიტმა? რაიტის ფონდის მონაცემებით, მან 1 114 პროექტი შექმნა, რომელთაგან 532 განხორციელდა.

რა არის პრერიის სტილი? რაიტისა და მისი თანამოაზრეების მიერ XX საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბებული საცხოვრებელი სტილი: ჰორიზონტალური ხაზები, დაბალი სახურავები ღრმა კარნიზებით, ცენტრალური ბუხარი და ღია, ერთმანეთში გადასული ოთახები.

რა არის ტალიესინი? რაიტის სახლი, სახელოსნო და ფერმა ვისკონსინში, სპრინგ-გრინთან, რომელიც 1911 წლიდან შენდებოდა. სახელი უელსურად „გაბრწყინებულ შუბლს” ნიშნავს. ზამთრის რეზიდენცია, ტალიესინ-უესტი, არიზონაშია. ორივე იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნაწილია.

რა არის იუსონიური სახლი? რაიტის მიერ 1930-იანი წლებიდან შემუშავებული ხელმისაწვდომი სახლის ტიპი საშუალო შემოსავლის ოჯახებისთვის: კომპაქტური, ერთსართულიანი, ხშირად L-ის ფორმის გეგმით, ბაღისკენ გახსნილი მინის კედლებითა და ჩაშენებული ავეჯით.

რას ნიშნავს „შეკუმშვა და გათავისუფლება”? რაიტის ხერხი, როცა დაბალი, ვიწრო შესასვლელი მაღალ, ნათელ სივრცეში იხსნება. კონტრასტის გამო მეორე სივრცე გაცილებით დიდად და შთამბეჭდავად აღიქმება.

აპროექტებდა თუ არა რაიტი კარებსა და ავეჯს? დიახ. რაიტი აპროექტებდა ავეჯს, ხალიჩებს, სანათებსა და მინის მხატვრულ ელემენტებს. მაგალითად, რობის სახლისთვის მან 175 კარი და ფანჯარა შექმნა, რომლებსაც „სინათლის ეკრანებს” უწოდებდა.

სად შეიძლება რაიტის შენობების ნახვა? აშშ-ში: ჩანჩქერის სახლი (პენსილვანია), გუგენჰაიმის მუზეუმი (ნიუ-იორკი), რობის სახლი (ჩიკაგო), უნიტის ტაძარი (ოუკ-პარკი), ტალიესინი (ვისკონსინი) და ტალიესინ-უესტი (არიზონა). იაპონიაში, მეიძი-მურას მუზეუმში, იმპერიული სასტუმროს აღდგენილი ვესტიბიულია.

წყაროები

სხვა ბლოგები